Tavla Terimleri ve Zar İsimleri: Tam Sözlük
Tavla terimleri ilk oturuşta kafa karıştırır, çünkü çoğu kelime Türkçeye oyunla birlikte girmiş: düşeş, dubara, mars günlük dilde geçmeyen sözler. Bu sayfa hepsini tek tek tanımlıyor, önce zarların adını, sonra tahtanın dilini, sonra da puanın dilini — üçünü de bitirdiğinde bir maçı baştan sona takip edebilecek kelime dağarcığına sahip olursun.
Zar İsimleri Nereden Geliyor
Altı zar adı da Farsça sayı sözcüklerinden gelir ve oyunla birlikte Türkçeye yerleşmiştir: yek 1, dü 2, se 3, cihar 4, penç 5, şeş 6. Bu altı kelimeyi bilince aşağıdaki tablo kendiliğinden okunur — her çift adı iki sayının Farsça karşılığının yan yana gelmesinden oluşur; sıra dışı olan sadece çiftler, çünkü onların kendi kısaltılmış adları var.
| Zar | Adı | Kaç hamle oynanır |
|---|---|---|
| 1-1 | hep yek | dört kez 1 |
| 2-2 | dubara (dü bara) | dört kez 2 |
| 3-3 | düse (dü se) | dört kez 3 |
| 4-4 | dörtcihar | dört kez 4 |
| 5-5 | dübeş (dü beş) | dört kez 5 |
| 6-6 | düşeş (dü şeş) | dört kez 6 |
Çift olmayan zarların adı iki sayının yan yana söylenmesinden ibaret:
| Zar | Adı | Zar | Adı |
|---|---|---|---|
| 6-5 | şeşibeş | 4-3 | cihar se |
| 6-4 | şeş cihar | 4-2 | cihar dü |
| 6-3 | şeş se | 4-1 | cihar yek |
| 6-2 | şeş dü | 3-2 | se dü |
| 6-1 | şeş yek | 3-1 | se yek |
| 5-4 | penç cihar | 2-1 | dü yek |
| 5-3 | penç se | ||
| 5-2 | penç dü | ||
| 5-1 | penç yek |
Bir kural bu adların hepsinin altında yatar: çift atmak dört hamle demektir. Motor da tam olarak bunu uygular — 3-3 atan bir oyuncu dört kez üç oynar, tek başına iki kere değil. Otuz altı olası zar sonucundan altısı çifttir, yani bir sonraki atışının çift gelme ihtimali %16,7'dir.
Tahtanın Dili: Hane, Kapı, Blot, Bar
Zarların adını çözünce sıra tahtanın kendi kelimelerine gelir. Bunlar oyunu her hamlede yönlendiren terimler, ezbere bilmen gerekiyor.
| Terim | Ne demek |
|---|---|
| Hane (point) | Tahtadaki üçgenlerden biri. Tahtada 24 hane vardır. |
| Pul | Her oyuncunun 15 pulu vardır (hypergammon açılışında 3). |
| Ev (iç saha) | Kendi son altı hanen. Bütün pulların oraya girince toplamaya başlarsın. |
| Kapı | Üzerinde iki ya da daha çok pulun olan hane. Rakip oraya giremez. |
| Blot / açık pul | Bir hanede tek başına duran pul. Vurulabilir. |
| Vurmak / kırmak | Rakibin tek pulunun olduğu haneye girmek. O pul bara gider. |
| Bar | Tahtanın ortasındaki çıta. Kırılan pul oraya konur. |
| Barda pul olması | Barda pulun varken başka hiçbir hamle yapamazsın; önce onu tahtaya sokman gerekir. |
| Duvar (prime) | Yan yana yapılmış kapılar. Altı ardışık kapının arkasındaki pul hiçbir zarla çıkamaz. |
| Toplama (bearing off) | Pulları tahtadan çıkarmak. Sadece bütün pulların evdeyse ve barda pulun yoksa başlar. |
| Mars | Rakip tek pul bile toplayamadan oyunu kaybederse: puan iki katı. |
| Çifte mars | Mars üstüne rakibin pulu hâlâ barda ya da senin evinde ise: puan üç katı. |
| Pip (pul yolu) | Bütün pullarını toplamak için gereken toplam zar adımı. Açılışta iki tarafta da 167'dir. |
| Çift zar (doubling cube) | Bahsi ikiye katlama teklifi. 1'den başlar; 2, 4, 8, 16, 32 ve en fazla 64 olur. |
| Crawford | Biri maçı kazanmaya bir puan kala oynanan tek oyunda çift zarı kullanılmaz. |
| Beaver | Bazı masalarda oynanan "katla ve zarı bende tut" kuralı. Playgridia'da yoktur — kabul eden oyuncu zarın sahibi olur, doğrudan yeniden katlayamaz. |
Puanın Dili: Mars, Çifte Mars, Çift Zar
Bir oyunun değeri şu formülle çıkar: puan × çift zarın değeri. Tek oyun 1, mars 2, çifte mars 3 puandır; çift zar 4'teyken alınan bir mars 8 puan eder. Sayı büyük görünse de mantığı basit: çift zar kaç kez katlandıysa oyunun tabanı o kadar çarpılır. Dikkat: çift zarı bir zar değil, bir bahis teklifidir — atılmaz, teklif edilir. Sıra sendeyken, zarı atmadan önce bahsi ikiye katlamayı önerirsin; rakip ya kabul eder ve zarın sahibi olur, ya da o oyunu bırakır.
Çift zar teklifi reddedilirse oyun katlanmamış değerde biter — reddeden oyuncu mevcut değeri (çoğu zaman 1 puan) kaybeder ve oyun orada durur. Yani "pes edenden mars alınmaz": mars ve çifte mars sadece oyun sonuna kadar oynanıp bitirilirse hesaba girer.
Maç uzunlukları 1, 3, 5, 7 ve 11 puan arasından seçilir; varsayılan 5 puandır. 1 puanlık maçta çift zarı hiç yoktur — katlanacak bir maç değeri kalmadığı için teklif etmenin bir anlamı olmaz.
Sık Karıştırılan Üç Çift
Mars ≠ çifte mars. İkisi de rakibin hiç pul toplayamadan kaybetmesiyle başlar; farkı belirleyen, o anda rakibin pulunun hâlâ barda ya da senin evinde olup olmadığıdır. Varsa çifte mars, yoksa sade mars.
Kapı ≠ duvar. Kapı tek bir hanedir, üzerinde iki pul yeter. Duvar birden çok kapının yan yana dizilmesidir; altı ardışık kapı bir araya gelince arkadaki pul için tek bir çıkış zarı bile kalmaz.
Tavla ≠ backgammon (uluslararası tavla). Kurallar büyük ölçüde aynıdır; asıl fark, çift zarının ve mars/çifte mars puanlamasının uluslararası oyunda resmen kuralların bir parçası olmasıdır. Kahvehane usulü oynanan bazı yerel varyantlarda çift zarı hiç kullanılmaz; Playgridia'nın tavlası uluslararası kuralları uygular, yani bu sayfadaki her terim ve her sayı doğrudan geçerlidir.
Zar Diliyle İlgili Tek Gerçek: Söylenişi Oyunu Değiştirmez
Zarların adı folklordur; oyunu değiştiren tek şey attığın sayıdır. Buna karşılık zarın nasıl üretildiği gerçekten önemlidir: Playgridia'da zarlar taahhüt–açıklama yöntemiyle atılır, yani sonuç el atılmadan önce kilitlenir ve maçtan sonra tek tek doğrulanabilir. Kimin başlayacağını belirleyen açılış zarı da aynı sistemden gelir. Detaylı anlatım: tavla zarları hileli mi.
Tahta teması da zarı değiştirmez — zar, tahta çizilmeden önce üretilir, seçtiğin görünümün zarların ürettiği sayılarla hiçbir ilişkisi yoktur.
Terimleri Tahtada Gör
Oyuna oturunca bu terimler kendiliğinden yerine oturur: barda pulun varken tahta başka hiçbir hamleyi kabul etmez, açık hane yoksa sıra otomatik olarak rakibe geçer, toplama başlayınca ekranda sayaç görünür, mars ve çifte mars maç sonunda ayrı ayrı yazılır. Bu terimleri ezberlemene gerek yok — tahta hangi hamlenin geçerli olduğunu zaten gösterir, sözlük sadece ekranda gördüğünü adlandırmana yardım eder.
Rakip olarak üç bot seviyesinden birini ya da gerçek bir oyuncuyu seçebilirsin; hesap açmadan, misafir olarak oturup başlayabilirsin. Aynı koltuk kartı, aynı hamle listesi ve aynı saat bileşenleri her oyunda geçerlidir, dolayısıyla burada öğrendiğin sözlük tahtaya oturduğun ilk andan itibaren işine yarar. Kuralları baştan öğrenmek istiyorsan tavla nasıl oynanır yazısına, oynamaya tavlaya göz at.
Sıkça Sorulan Sorular
Düşeş ne demek?
Düşeş, 6-6 zarının adıdır ve Farsça "dü" (iki) ile "şeş" (altı) sözcüklerinden gelir. Bir çift olduğu için dört kez altı oynanır, yani toplamda 24 hane ilerlersin. Otuz altı olası zar sonucundan yalnızca biri düşeştir.
Dubara ne demek, kaç hamle oynanır?
Dubara, 2-2 zarının adıdır; Farsça "dü bara" iki kez iki anlamına gelir. Her çift gibi dört hamle oynanır, yani dört kez iki adım ilerlersin, toplamda sekiz hane. Çift atma ihtimali her zarda %16,7'dir.
Tavlada mars ne demek, kaç puan eder?
Mars, rakibin hiçbir pulunu tahtadan çıkaramadan oyunu kaybetmesidir ve normal bir oyunun iki katı puan eder. Rakibin bir pulu hâlâ barda ya da senin evindeyse bu çifte mars olur ve üç katı puan eder. İkisi de aldığın puanı çift zarın o anki değeriyle çarpar.
Tavlada kapı nedir, kaç pul gerekir?
Kapı, üzerinde en az iki pulun bulunduğu bir hanedir ve rakip oyuncu o haneye giremez. Yan yana kurulan kapılara duvar denir; altı ardışık kapı bir araya gelirse arkadaki pul için hiçbir zarla çıkış kalmaz.
Barda pulum varken başka hamle yapabilir miyim?
Hayır. Barda bekleyen bir pulun varken önce onu rakibin ev bölgesinden tahtaya sokman gerekir; bu yapılmadan başka hiçbir pulu oynayamazsın. Girecek açık hane yoksa sıra doğrudan rakibe geçer.
Pip sayısı nedir, başlangıçta kaçtır?
Pip sayısı, bütün pullarını toplayıp tahtadan çıkarmak için gereken toplam zar adımı miktarıdır. Oyunun başında her iki taraf için de eşittir ve tam olarak 167'dir; oyun ilerledikçe bu sayı düşer.